Wehrmacht som undertrykkjer

Verken militære behov eller raseriet til krigen kan rettferdiggjera kor mykje den tyske hæren øydela i Finnmark hausten 1944. I byrjinga av okkupasjonen prøvde tyskarane å vinna respekten til nordmennene, men mot slutten av krigen heldt dei ikkje tilbake. Nedbrende hus, øydelagde vegar og ei befolkning som måtte møta svolt og kulde, avslørte myten om den "anstendige Wehrmacht" i Noreg. Men eigentleg viste Wehrmacht ei forferdeleg side av seg sjølv heilt frå invasjonsdagane i april 1940.
 

Massivt nærvær

Dei mange kraftige batteria langs den norske kysten framhevar den strategiske betydninga i landet under andre verdskrigen. Wehrmacht utgjorde eit markant preg på landet. Mellom 1942 og 1945 varierte talet på soldatar frå 300 000 til 530 000. Dette var det same som over 10 % av befolkninga i Noreg på rundt 3 millionar. Soldatane utgjorde derfor ein større del av den totale befolkninga enn i noko anna nazi-okkupert land. På mange stader var dei tyske troppane langt fleire enn den lokale befolkninga.

Relasjonar og interaksjonar

Wehrmachts nærvær var mest konsentrert om byar og styrkte område. Medan deira uniformerte utsjåande, medan dei var på vakt viste eit bilete av overlegen makt, var soldatane på fritida ofte saman med lokalbefolkninga. Dei støtte på kvarandre på offentlege stader, som i butikkar, underhaldningsstader, på offentleg transport, eller rett og slett på spasertur i gatene.

I meir avsidesliggjande område vart soldatane til og med innkvarterte i private heimar. Gjennom fem år lange okkupasjonen var det mange sosiale interaksjonar stad. Dei varierte både i type og intensitet.

"Ikkje-tyskarar" i Wehrmacht

"Skal snart rømme!"
 Kva skjer her? Er dette tyske soldatar? 

Dei har på seg tyske uniformer, men tyske soldatar med franske slagord? Biletet, teke i 1943, i det okkuperte Kraków, Polen, viser menn frå Alsace og Lorraine som tenestegjer i den tyske hæren. Etter at desse delane av Frankrike hadde vorte annekterte av Nazi-Tyskland, enda mange av innbyggjarane på tvangsarbeid. "Ikkje-tyskarar" i Wehrmacht
sjølv om mennene på biletet ved første augnekast kan stå fram som tyske soldatar, var lojaliteten deira til nazistane høgst usikker.

Rekruttering i Noreg

Som i andre nazi-okkuperte land vart det også i Noreg gjort forsøk på å rekruttera innbyggjarane til Wehrmacht. Tiltaket vart organisert av Quislings Nasjonal Samling-parti. Fleire tusen nordmenn melde seg frivillig til SS, medan andre vart med i ulike innanlandske nazistiske einingar. Langt færre verva seg til dei regulære Wehrmacht-styrkane. Berre nokre få nordmenn melde deg inn her.

Nazistane prøvde å utnytta tilgjengeleg arbeidskraft ved å tilby ulike former for militærteneste.

Eller korleis elles?

Tsjekkarar som kjempa for Hitler? Trass i Adolf Hitlers uttrykkjelege erklæring om å ikkje inkludera tsjekkarar i hæren sin, og synet til nazistane på tsjekkarar og andre slavarar som mindreverdige ifølgje deira forvrengde raseteoriar, vart over tre kvart million menneske innkalla til Nazi-Tysklands hær frå dei tsjekkiske områda.
Korleis er dette mogleg? Endra nazistane haldning, eller var det så mange forrædarar blant tsjekkarane? Eller finst det ei anna forklaring?

«Ikkje-tyskarar» i teneste i Noreg

Sjølv om Wehrmacht-soldatar bar den same uniforma, var den ikkje-tyske identiteten deira ikkje alltid tydeleg for lokalbefolkninga. Likevel kunne nordmenn som hadde kontakt med dei ofte merke at desse soldatane var like nidkjære som sine tyske «våpenkameratar». Ved nærare kontakt hende det at soldatane forklarte situasjonen sin til lokalfolk. Dei som prøvde å desertera, understreka ofte den ikkje-tyske identiteten sin i håp om å få hjelp, og hjelp til desertørar vart straffa med dei strengast moglege straffene.

Repatriering eller fordriving?

I mai 1945 vart alle Wehrmacht-soldatar plutseleg krigsfangar. Sjølv om dei overlevde krigen, innebar heimreisa ei ny utfordring for ikkje-tyskarar. Kva venta dei i heimlanda deira? Ville dei i det heile få lov til å komma tilbake?
Og om dei fekk det, ville dei bli stempla som forrædarar? Risikera fengsling? Eller burde dei bli verande hos dei tidlegare våpenkameratane sine og erklæra seg som tyske? Kanskje til og med byte heimland og prøva å byggja eit nytt liv i Tyskland?

Liv etter krigen

Endelig, nær son min … Det var først i 1968, nesten eit kvart hundreår seinare, at ei mor frå det tsjekkiske Schlesia kunne besøkja sin sons grav – sonen som hadde døydd i tysk uniform i Frankrike i 1944. Reisa hennar hadde vore blokkert av Jernteppet, slik ho vart igjen etter ei kort politisk opptining på 1960‑talet. I mange tiår etter krigen vart det, både privat og offentleg, ofte møtt med skuldingar om nazisympati dersom ein mintest falne som hadde bore uniforma til fienden.

«Politisk tausheit» og gløymt minne

Etter vanæra ved nederlag og okkupasjon vart dei frigjorde europeiske landa tvinga til å forma om dei grunnleggjande nasjonale forteljingane sine. For å skapa eit samlande fundament for samfunnet voks heroiske historier fram, som la vekt på den utrøyttelege kampen ført av heile – eller størstedelen av – nasjonen. Nasjonalistiske kjensler vart medvite oppmuntra for å styrkja eininga i samfunnet.

Desse forenkla forteljingane, bygde på ei skarp todeling mellom ein omfattande motstand og nokre få forrædarske kollaboratørar, oversåg praktisk talt alle ubehagelege sanningar som ikkje passa inn i den nye patriotiske nasjonalismen. Temaet som blir presentert i denne utstillinga er berre eitt døme blant mange. Slike kunstige nasjonalistiske narrativ fekk dominera – på begge sider av Jernteppet.